دستورالعمل فنی پرخوری در گوسفند و بز(انتروتوکسمی،سرخه باد،علفی،قلوه نرمی)
ایـن بیمـاری بـا نامهـای پرخـوری، آنتروتوکسـمی اصطلاح محلـی بـه آن زهـره درد هم گفته میشـود. عامـل بیمـاری نوعی باکتری به نام کلسـتریدیوم پرفرانژنس A، B، C، D و E اسـت. در ایـران، تیپهـای B، C و D ایـن بیمـاری از اهمیـت بیشتـری برخوردارنـد. تیـپ C و D این باکتری در خاک وجود دارد و جزو فلور طبیعی دسـتگاه گوارش نشـخوارکنندگان اسـت. این باکتری که در روده گوسـفند و بز زندگی میکند، در حالت عادی مشـکلی بـرای دامهـا ایجـاد نمیکند؛ ولی در شـرایط خـاص، از جملـه تغییـر ناگهانی جیره غذایـی و پرخـوری دام، تیـپ D آن با سـرعت و بشـدت تکثیر میشـود و مقدار زیادی سـم تولید میکند که از طریق روده دام جذب میشـود و وارد جریان خون میشـود. سـم از طریق جریان خون وارد شـشها و کلیه ها میشـود و سـبب تورم و نرم شـدن کلیه ها میشـود و به همیـن دلیـل به این بیمـاری قلوه نرمی هم گفته میشـود.
عوامل مؤثر در ایجاد بیماری مهمتریـن دلیـل وقوع بیماری، تغذیـه ناگهانی و بیش ازحد دام بـا دانه غلات، مکملهای پروتئینـی، شـیر و مـواد جایگزین شـیر(در بره هـا و بزغاله ها)یـا چرای گوسـفند و بز با علف تـازه اسـت. ایـن مـواد خوراکـی غنـی از نشاسـته، قنـد و پروتئیـن هسـتند و ورود ناگهانـی و بیشازحـد آنهـا بـه شـکمبه، سـبب تغییـر جمعیـت میکروبـی شـکمبه و کاهـش شـدید باکتریهـای تجزیه کننـده سـلولز میشـود؛ در نتیجـه، مـواد غذایـی به صـورت هضم نشـده وارد روده باریـک میشـود. ورود ناگهانـی مقـدار زیـادی مـواد مغـذی غنی بویژه نشاسـته به روده، سـبب رشـد و تکثیر فـراوان کلسـتریدیوم پرفرانژنس میشـود. افزایش تعـداد باکتری، سـبب افزایش تولید سـمی میشـود که بشـدت برای دام مضر اسـت. سـموم تولیدشـده وارد جریـان خـون میشـوند و روده و سـایر ارگانهـای دام را بشـدت تخریـب میکننـد. گردش ِ خـون مسـموم در رگهـا، علاوه بـر رودههـا سـبب التهـاب ریه هـا، نرمـی و تـورم کلیه هـا در نهایـت موجـب مـرگ دام خواهد شـد. تیپهـای C و D ایـن باکتری بیشتر از سـایر تیپها در روده گوسـفند و بـز وجود دارند و در صـورت فراهم شـدن شـرایط زیـر، بالفاصلـه به مقدار زیاد تکثیر میشـوند و سـبب بروز پرخوری میشـوند.
1- تغییر ناگهانی جیره غذایی:
الـف. دامهـای داشـتی: تغییـر جیـره از خشـک بـه تـر(سـبز) یـا برعکـس در دامهـای داشـتی سـبب پرخـوری میشـود. ایـن نـوع از پرخـوری زمانـی اتفـاق میافتـد کـه دامهـا پـس از سپری شـدن فصـل زمسـتان و در ابتـدای بهـار بـه مرتـع میرونـد و علوفـه تـر (سـبز) مصـرف میکننـد. چـون در طـول زمسـتان خـوراک خشـک مصـرف کرده انـد و در بهـار بـا علوفـه سـبز تغذیـه میشـوند، ایـن تغییـر ناگهانـی جیـره سـبب تغییـر جمعیت میکروبــی دســتگاه گــوارش دام میشــود و در نتیجــه پرخــوری بــروز میکنــد. عکــس ایـن حالـت نیـز ممکـن اسـت در پاییـز اتفـاق بیافتـد، یعنـی زمانـی کـه گوسـفندان پـس از اتمـام چـرای مراتـع بـه آغـل برمیگردنـد
ب. دامهـای پـرواری: در دامهـای پرواری مصرف ناگهانی مقدار زیاد مواد کنسـانترهای یا دانه غالت سـبب بروز بیماری میشـود
ج. بره هـای ازشـیرگرفته: برههـا و بزغاله هـای تازه ازشـیرگرفته به دلیل دسترسـی آزاد به کنسـانتره و مصـرف زیـاد آن بـه ایـن بیمـاری دچار میشـوند. این گـروه از دامها نسـبت به دامهـای بالغ آسـیب پذیرترند.
2- پرخوری:
الف- برههای شـیرخوار: برهها و بزغالههای شـیرخوار که دارای مادران پرشـیر هسـتند، در اثـر زیادخوردن شـیر بـه این بیماری دچار میشـوند. ایـن عارضه در برههـای تکقلو بیشتر مشاهده میشود.
ب-مصـرف کنسـانتره )غلات(: در برخی دامداریهـا به ِ دلیل بازماندن در انبار کنسـانتره، دامهـا وارد انبـار می شـوند و با مصرف بیش ازحد مواد کنسـانترهای یا غلات، بیشتر یا تمامی آنها تلف می شـوند.
3- انتقال ناگهانی گوسفندان از چراگاه فقیر به چراگاه غنی.
4- استفاده از علوفه یخ زده و شبنم زده.
5- کندشدن یا بی حرکت شدن دستگاه گوارش به دلیل سایر بیماریها.
6- دسترسی نداشتن دام به آب برای مدت طولانی
اگر دام مدت زیادی تشـنه بماند، مصرف خوراکش کم میشـود و وقتی به آب دسترسـی پیدا کند و رفع تشـنگی کند، به دلیل گرسـنگی شـدید، بیش ازحد غذا میخورد که باعث بروز پرخوری خواهد شد.
علایم عمومی بیماری:
علائم بیماری پرخوری به دو صورت فوق حاد و حاد مشاهده میشود:
1- فرم فوق حاد در دامهای جوان(بره و بزغاله)
✓ تلفات ناگهانی در مدت کمتر از 2 ساعت و اغلب بدون هیچگونه علائم ظاهری )
✓ در مـوارد شـدید دام مبتلا به اطراف میجهد، پس از مدتـی به زمین میافتد و حالت تشـنج میگیرد و تلف میشود؛
✓ ترشح زیاد بزاق همراه با کف دهان؛
✓ لرزش بدن و کشیده شدن سر به سمت عقب؛
✓ در صورت طولانی شدن بیماری، اسهال شدید آبکی همراه با خون یا بدون آن.
2- فرم حاد در دامهای مسن:
✓ ً مدت بیماری معمولا طولانی تر از بره ها و بزغاله ها است (حدود 24 ساعت)
✓ کاهش اشتهای ناگهانی و بروز بیحالی و افسردگی؛
✓ دام قادر به راه رفتن نیست و روی زمین دراز میکشد؛
✓ زیادشدن ترشح بزاق، تنفس نامنظم، کوتاه و سریع؛
✓ درد ناحیه شکمی همراه با لگدزدن به شکم و درازکشیدن و بلندشدن؛
✓ بروز علائم عصبی مانند لرزش عضلانی، دندان قروچه، تشنج و در نهایت مرگ.
علائم کالبدگشایی:
✓ انباشتگی شکمبه و شیردان از مواد خوراکی بویژه کنسانتره
✓ پرخونی شیردان و مخاطات روده؛
✓ فساد سریع الشه؛
✓ نرم بودن کلیه ها چند ساعت پس از مرگ
تشخیص بیماری:
تشـخیص بیمـاری در دام هـای تلف شـده پس از کالبدگشـایی مشـخص میشـود. وجود نشـانه های زیـر ازعلائـم دام مبتلا بـه بیماری پرخوری اسـت:
✓ جداسـازی عامـل بیمـاری یعنـی کلسـتریدیوم تیـپ C یـا D از مدفـوع، محتویات روده هـا و کلیه هـا؛
✓ پرخونـی رودههـای بـزرگ و کوچک و وجـود زخم های مخاطی زیـاد در لایه داخلی آنها
✓ مشاهده مقادیر فراوان گلوکز در ادرار؛
✓ تجمع مایع در مغز و نرمی بافت آن به دلیل ضایعات مغزی.
پیشگیری:
مدیریت صحیح تغذیه و واکسیناسـیون بموقع دو راه اساسـی و کاربردی برای پیشـگیری از بروز پرخوری در گوسـفند و بز هسـتند.
1 مدیریت تغذیه:
✓ در ابتـدای فصـل بهـار که گوسـفندان از آغل برای چرا به مراتع برده می شـوند،لازم اسـت گوسـفندان بتدریج وارد مرتع شـوند(در روزهای اول حداکثر 1 تا 2 ساعت چرا کننـد) تـا کم کـم به خـوراک مرتع که معمـولا علوفه های سـبز و آبدار اسـت، عادت کننـد.
همچنیـن در فصل پاییز نیز کـه دامها از مراتع به آغل برگشـت میکنند، این موضوع رعایت شـود.
✓ انتقال گله از مراتع فقیر به مراتع غنی بتدریج صورت گیرد(حدود یک هفته)
✓ در پرواربندیها بخش کنسـانتره بتدریج به جیره اضافه شـود. بین 2 تا 3 هفته زمان لازم اسـت تا دامهای پـرواری به جیره نهایی عادت کنند.
برنامه واکسیناسیون:
✓ واکسیناسـیون میشهـا در اواخر ماه چهارم آبسـتنی انجام شـود. این واکسیناسـیون سـبب انتقـال ایمنی از مـادر به نوزاد توسـط مصرف آغوز میشـود.
✓ واکسیناسیون بره و بزغاله های متولدشده از مادران واکسینه شده در 4 هفتگی.
✓ تکرار انجام واکسیناسیون در دو ماهگی؛
✓ انجام واکسیناسیون بره های پرواری قبل از شروع پروار؛
✓ واکسیناسیون تمامی دامهای بالغ یک بار در سال. ُ مقدار(دز)مصرفی: بـــرای بــره و بزغاله 2 میــلی لیتر )سی سی( و گوسفند و بز بـالــغ 3 میلی لیتـر به صـورت زیرجلـدی در ناحیه پشـت کتف تزریق شـود
همچنین رعایت عوامل بهداشـتی مثل مدفون یا معدوم سـاختن لاشـه دامهای تلف شده جهت جلوگیری از انتشـار عامل بیماری در مراتع، بسـیار اهمیت دارد.
درمان:
در بیشتر دام های مبتلا بویژه بره ها و بزغاله ها درمان مؤثر نیسـت.
با این حال راهکارهای زیر برای درمان پیشنهاد میشود:
✓ استفاده از آنتی توکسینهای C و D بر اساس دستورالعمل پیشنهادی؛
✓ استفاده از پنی سیلین بر اساس دستورالعمل مرتبط؛
✓ خوراندن یک ماده ضداسید مثل بیکربنات سدیم(جوش شیرین)
✓ استفاده از مواد ضدنفخ؛
✓ تزریق عضلانی ویتامین B1 (تیامین)
✓ اگر برای درمان از آنتی بیوتیک اسـتفاده شـده اسـت، توصیه میشـود بعد از آن جهت تحریک جمعیت میکروبی دسـتگاه گوارش از پروبیوتیک اسـتفاده شـود. (پروبیوتیک نوعـی باکتـری اسـت کـه عالوهبـر کمک بـه گـوارش، ترکیباتـی ماننـد ویتامین و آنتیبیوتیکهـای مختلـف را تولیـد میکنـد که برای بدن مفید اسـت.)
علی محمدی راد